Kiến trúc - Hội hoạThưởng thức nghệ thuật

Nghệ thuật Phục Hưng và Nghệ thuật Baroque: Thấu hiểu sự khác biệt (1): Đường trục bố cục

 

The Last Supper

Đã hơn một lần tôi được người ta đặt câu hỏi, và tôi cũng đã gặp nhiều người khác tỏ ra bối rối mơ hồ về phần nghệ thuật Phục Hưng và Baroque. Thực tế, dù đã có nhiều khóa học về lịch sử và thưởng thức mỹ thuật, tôi vẫn phải bỏ ra nhiều giờ tự học để thực sự nắm được sự khác biệt giữa hai phong cách này. Hầu hết mọi người  đều hiểu rằng nếu một bức tranh hay một công trình điêu khắc được tạo ra ở châu Âu giữa những năm 1300 – 1600, thì nó là một tác phẩm Phục Hưng. Còn nếu tác phẩm châu Âu nào được làm ra giữa những năm 1600 – 1750 thì nó hẳn phải là Baroque. Nhưng nếu bạn không rõ năm tác phẩm ra đời, hoặc bạn không biết tác giả hay thời gian nghệ sĩ đó sống, làm sao bạn có thể biết được tác phẩm đó là Phục Hưng hay là Baroque?

Trước khi đi vào chi tiết về sự khác biệt giữa hai trường phái này, chúng ta hãy cùng nhìn vào một vài điểm tương đồng giữa chúng để biết được đích xác vì sao lại có sự mơ hồ này: Cả hai thuật ngữ (“Phục Hưng” và “Baroque”) đều được sử dụng để đồng nhất hai điều tách biệt trong nghệ thuật hội họa: kỷ nguyên lịch sử và phong cách nghệ thuật. Cả hai thuật ngữ đều xác định thời đại cụ thể ở châu Âu và phong cách nghệ thuật gắn liền với thời kỳ ấy. Cả hai phong cách trên đều được đánh giá là xuất sắc trong việc tả thực. Cả hai phong cách đều sử dụng chất màu gợi tưởng sống động, và, điều rắc rối nhất là, cả hai thời kỳ đều đặc biệt lưu tâm đến các chủ đề thuộc Kinh thánh hoặc thần thoại Hy La. Với nhiều tương đồng như vậy, không lạ khi người ta thường chỉ phân biệt được một cách mơ hồ hai thời đại, hai phong cách này. Nếu bạn cũng vậy, không sao hết, có rất nhiều người cũng như bạn.

Làm cơ sở cho việc phân biệt giữa hai thời đại, hai phong cách này, sẽ dễ dàng hơn nhiều nếu ta bắt đầu với hai từ khóa. Nghệ thuật Phục Hưng hướng đến “sự cân bằng” (stabilize), còn nghệ thuật Baroque hướng đến “sự kịch tính” (dramatize). Một cách hay để chứng minh tầm quan trọng của hai từ khóa này là nhìn vào nghệ thuật của thế giới khoa học viễn tưởng thế kỷ 21. Những nghệ sĩ làm việc trong Star Trek và Star Wars cũng có khả năng biểu hiện sự cân bằng hoặc sự kịch tính theo cách riêng.

 

  1. Đường trục bố cục

Trong thế giới ở của Star Trek, khi nghệ sĩ và đạo diễn muốn thể hiện con tàu Enterprise (khi không ở tốc độ cao), hoặc trạm không gian – K7 hoặc DS9 – ở trạng thái tĩnh tại ổn định, họ sẽ cho vật thể xuất hiện theo chiều ngang ở góc nhìn của người xem. Ngoài ra, để làm rõ ràng một vật thể đang đứng yên ổn định, một phối cảnh dọc hoàn hảo cũng đem lại hiệu quả tương tự. Đó là một mẹo nhỏ, dù ngang hay dọc cũng đều hiệu quả để biểu thị rằng không có gì sai lệch. Giờ hãy hiểu điều này: Chúng ta đang nói về không gian. Với những người bên trong tàu hoặc trạm không gian, rõ ràng là có trên và có dưới, nhưng với riêng cái trạm không gian thôi, hay với riêng con tàu, chẳng có trên hay dưới nào cả. Nếu bạn và tôi đang tiếp cận một trạm không gian hay một con tàu vũ trụ, chúng ta hoàn toàn có thể ở một bên hoặc thậm chí lộn ngược so với trạm không gian mà thậm chí chẳng ai nhận ra sự khác biệt. Nhưng vì là phim chiếu lên TV, việc hiển thị cả hai từ cùng một góc độ trong không gian sẽ cho người xem thấy rằng mọi thứ đều đang tĩnh tại.

 

 Chiếc USS Enterprise trong trạng thái tĩnh                                  Trạm không gian DS9 trong trạng thái tĩnh

 Mỹ thuật Phục Hưng sử dụng cùng một mẹo như vậy cho cùng mục đích, dù cho bạn sẽ hiếm khi (hoặc không bao giờ) tìm thấy cảnh vũ trụ trong Phục Hưng. Nhưng khi bạn nhìn vào tác phẩm thể hiện chủ đề Madonna hay việc đóng đinh thập giá, việc sử dụng đường ngang và đường dọc được nhấn mạnh hết sức rõ ràng. Đôi khi nghệ sĩ sẽ đi xa hơn, tạo ra một bức tranh có trục tương tự như hình chóp, phần chân mở rộng, đỉnh nhọn phía trên thu lại, hình chóp đều (kim tự tháp) chính là hình có kết cấu vững chắc nhất trong các hình 3 chiều. Hãy nhìn xuống bức tranh “Madonna of the Goldfinch” dưới đây, chúng tôi thể hiện rõ cho bạn thấy trục ngang và hình chóp trong bức tranh.

Bức “Madonna of the Goldfinch” (1505-1506) của Rafael (1483-1520)

Cấu trúc hình chóp cũng được sử dụng trong điêu khắc suốt thời kỳ Phục Hưng. Hãy cùng xem tuyệt tác nổi tiếng “Pietà” của Michelangelo. Nhìn từ mặt trước, bệ đỡ và chân của Maria tạo thành phần đáy, Đấng Christ, nhỏ hơn khá nhiều, nằm trong lòng Maria tạo thành phần thân của bức điêu khắc, vai và đầu của Maria tạo thành đỉnh của hình chóp. Tác phẩm điêu khắc này, cũng như nhiều tác phẩm Phục Hưng khác, phù hợp với yếu tố ổn định chiều ngang.

 

“Pieta” của Michelangelo

Tuy nhiên, như tôi đã đề cập ở trên, có một cách khác để tạo ra cảm giác tĩnh tại trong các tác phẩm nghệ thuật Phục Hưng: đường trục dọc thẳng đứng. Trong hầu hết trường hợp, với đường trục dọc, vẫn sẽ xuất hiện một số đường ngang đi kèm với nó, đó là một lý do khiến thập tự giá trong bức tranh về cuộc đóng đinh luôn được vẽ nổi bật. Ngoài ra, không thể nói rằng hoàn toàn không có những đường chéo. Chúng ta đang thảo luận ý tưởng về sự tĩnh tại trong nghệ thuật Phục Hưng, và hướng đến phần đa số, trọng tâm nổi bật hơn của các sáng tác. Trong “Crucifixion” của Andrea Mantegna, trục dọc được nhấn mạnh bởi ba cột của ba cây thánh giá, nhưng ba đường ngang được dựng lên, một ở phía trên, là những trục ngang của thánh giá, một ở lưng chừng, chỗ phân cách giữa đầu của thường dân với chân của tử tội, và một đường ngang ở dưới cùng, nơi bắt đầu bậc thang dưới nền. Chúng tôi sẽ thể hiện chi tiết các trục trên trong minh họa về bức tranh “Crucifixion” dưới đây. Với 4 bức tranh liền sau đó, hãy tự tìm ra những trục ngang và trục dọc cho mình.

 

“Crucifixion” của Andrea Mantegna

The Crucifixion (1493 – 1496) Pietro Perugino (c. 1445-1523)                          The Mond Crucifixion (1502–3) Raphael              

Crucifixion (1320-1325) Giotto (c. 1266-1337)                                                       Crucifixion, 1525 – Joos Van Cleve           

Như tôi đã đề cập phía trên, từ khóa cho phong trào Phục Hưng là “sự cân bằng”, còn từ khóa cho nghệ thuật Baroque là “sự kịch tính”, nhưng khái niệm về “kịch tính” đi kèm với sự mất ổn định đáng chú ý hay năng lượng với cường độ mạnh, và những nghệ sĩ của Star Trek cũng sử dụng một số phương cách khá thông dụng ở châu Âu thời Baroque. Khi họ cần thể hiện rằng con tàu vũ trụ hay trạm không gian đang gặp rắc rối hay đang trôi dạt, họ đặt chiếc tàu Enterprise hoặc trạm không gian của họ vào một góc lớn từ điểm nhìn của người xem, thường là với một thứ gì khác trong hình để nhấn mạnh hướng chuyển động không theo trật tự của nó – chẳng hạn một vật thể lớn hơn, hoặc nhỏ hơn.

 

Thể hiện tàu Enterprise đang di chuyển bằng góc nhìn nghiêng so với khung hình

Thể hiện trạm không gian DS9 đang di chuyển bằng góc nghiêng so với khung hình và so với hành tinh ngoài nền

 

Thể hiện trạm không gian DS9 đang không cân bằng qua buồng lái một tàu vũ trụ

Một hiệu ứng khác từ việc mô tả vật thể ở một góc nhìn là để biểu lộ năng lượng mạnh mẽ, ví dụ như trong ảnh về Klingon Cruiser dưới đấy. Trong ảnh, chiếc tàu được coi như đang chuyển động với tốc độ “biến dạng”. Góc con tàu giúp gợi ra một cảm giác về tốc độ và năng lượng của nó.

Thể hiện một Klingon Cruiser đang di chuyển tốc độ cao

Các nghệ sĩ Baroque ở châu Âu cũng hiểu rõ nguyên tắc này: xây dựng cấu trúc dựa trên góc giúp làm mạnh thêm năng lượng, hoặc tạo sự chuyển động, hoặc tăng thêm kịch tính. Tuy nhiên, ở thời Baroque, những đường nét lại ít được chú trọng như ở thời Phục Hưng. Ở các tác phẩm Phục Hưng, các đồ vật được xếp đặt theo cấu trúc để nhấn mạnh trục ngang và trục dọc, thậm chí ngay cả đường chân trời. Còn ở phong cách Baroque, các đường nét có thể bắt đầu với phần này của cấu trúc, và lại tiếp tục ở phần khác, dường như các phần không liền mạch, không liên quan. Thực tế, đôi khi màu tối của nền tranh có chức năng như một đường trục chéo. Để làm sự khác biệt giữa hai thời đại trở nên rõ ràng nhất có thể, chúng tôi sẽ tiếp tục cho các bạn xem những bức tranh với đường vẽ gợi ý như ở phần trước, để các bạn có thể dễ dàng so sánh và đối chiếu.

Hãy cùng nhìn bức tranh “Madonna with Child and St.John the Baptist”. Ở đây không có sự nhấn mạnh về chiều ngang ngoại trừ phần bậu cửa sổ, phần này vốn chỉ phủ một phần nhỏ bức tranh và có vẻ hoàn toàn ngẫu nhiên. Tuy nhiên, có một đường chéo mạnh được đánh dấu, nó đi sát cạnh của cái rèm đỏ, là điểm đặt đầu lẫn tay của Mary, và cũng là trục đầu với lưng của Christ. Ngoài ra còn có hai đường chéo song song: một kéo dài từ đầu của Mary xuống cánh tay, còn đường chéo kia đi theo cánh tay trái của John Baptist đi lên cánh tay của Jesus. Cũng cần để ý rằng, mắt của Mary lẫn Jesus đều hướng về John, tạo thành một chữ V đầy ngụ ý ở trung tâm bức tranh. Hãy xem hình minh họa cụ thể dưới đây.

Madonna with Child and St. John the Baptist (1606) của Guido Reni (1575-1642)

Trong bức “Madonna and Child” của một họa sĩ Baroque vô danh người Bỉ, có một đường dễ nhận ra chạy từ mắt của John Baptist đến mắt của Christ rồi kéo đến mắt của Joseph. Lưu ý rằng mắt của Mary không gồm trong đó, nhưng vẫn được đặt ngay trên đường kẻ giữa ba người để nhấn mạnh vị trí của Mary trên thiên đường. Điều đó thậm chí còn được làm nổi bật hơn bởi thiên thần phía trên đầu cô, người nhìn xuống Mary, tạo một đường kẻ gần như thẳng đứng, nhưng không hoàn toàn. Đường trục thứ ba tạo ra bởi góc ở thân hình thiên thần, đường này kéo chéo xuống đỉnh đầu của Joseph. Ba đường trục tạo thành một tam giác gần như vô hình. Cũng cần chú ý thêm rằng gần như không có đường ngang trong bức tranh. Thay vào đó, như thể thách thức đường chân trời, người nghệ sĩ đã sử dụng trang phục của Mary để tạo ra vòng cung bán nguyệt ở phần dưới bức tranh. Hãy xem kỹ minh họa dưới đây.

Bức “Madonna With Child” của một họa sĩ Baroque người Bỉ

Cách sử dụng đường chéo tương tự còn được thấy trong các tác phẩm về chủ đề đóng đinh trên thập giá, nhưng với kịch tính lớn hơn nhiều. Trong tác phẩm “Crucifixion” của Pedro Orrente, ta có thể thấy rõ đường chéo của cái thang, và thậm chí nó còn được nhân đôi bởi người đang trèo trên cái thang đó. Một đường khác bắt đầu từ tay trái của Christ, đi qua mắt anh và thẳng xuống bản cáo trạng sẽ đóng đinh trên thập tự giá ngay phía trên anh. Một đường khác bắt đầu từ ngón chân của người phía trên bên phải khung hình, đi qua mắt của ba người chứng kiến và xuôi xuống bên dưới thân hình họ. Tôi cũng chỉ ra thêm một đường trục không dễ thấy, vốn được che khuất bởi các người chứng kiến, là những cái gốc đang ẩn đi của ba cây thập tự giá trên mặt đất, trục này sẽ tương phản trực tiếp với trục thánh giá của Christ ở phía trên nó.

Điều thú vị là có một trục ngang trong bức tranh, tạo ra khi ta gióng qua những ngón chân của ba tử tội và đầu của cậu bé cùng những bờ vai ở phía bên trái. Chi tiết này có thể mang ý nghĩa tôn giáo, gợi lên một sự bình ổn trong việc hy sinh của Đáng Christ, nhưng khi bạn xem xét sự cần thiết tuyệt đối của góc nhìn từ người này sang người kia, và chất lượng ấn tượng của tác phẩm nghệ thuật, bạn sẽ nghĩ rằng đường trục trên chân này là tuyệt đối có chủ ý, và vì vậy, mang những ý nghĩa riêng.

Crucifixion (c. 1612) của Pedro Orrente (1580–1645)

Dịch: Minh Hùng

Bài gốc: https://artsartistsartwork.com/renaissance-art-vs-baroque-art-understanding-the-difference/

 

Fox Spirit
FOXSPIRIT là website cung cấp các bài viết về lối sống mà trong đó tình yêu và sự tận hưởng đóng vai trò quan trọng nhất.
Share:

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *