Spirited Away (千と千尋の神隠し / Sen to Chihiro no Kamikakushi), phải thừa nhận rằng, là bộ phim hoạt hình thành công nhất cả về mặt doanh thu lẫn nghệ thuật, không chỉ thế kỷ XIX mà còn trong toàn lịch sử điện ảnh hơn một trăm năm. Điều này, ngoài được minh chứng thông qua danh sách dài các giải thưởng danh giá, với đỉnh cao là đoạt giải Oscar dành cho phim hoạt hình xuất sắc nhất – độc nhất vô nhị, một phim hoạt hình vẽ tay và phi Anh ngữ – thì còn được thể hiện thông qua vô số cách tiếp cận hướng tới bộ phim. Từ góc độ của nhà phê bình, nhà làm phim, hay cả những khán giả yêu phim, đã tìm nhiều cách lý giải và đánh giá Spirited Away, trên phương diện cá nhân như lòng yêu thương và dũng cảm, đi tìm cái tôi, mở rộng tới những vấn đề thời sự như phản ánh xã hội, nhân văn, đạo đức, môi trường…

Bộ phim hoạt hình của đạo diễn Hayao Miyazaki, hiển nhiên là một câu chuyện cổ tích kỳ ảo. Chủ đề, diễn tiến cốt truyện, bối cảnh lẫn nhân vật rất đậm chất khuôn mẫu điển hình, những archetype của truyện cổ tích, và không khó nhận diện nhiều điểm tương đồng giữa nó với những tác phẩm nổi tiếng khác như Alice in Wonderland, The Wonderful Wizard of Oz. Ở một chiều kích khác, nó là bộ phim coming-of-age (đến tuổi trưởng thành) dưới bề mặt một bộ phim thiếu nhi. Do vậy, Spirited Away, thuật lại quá trình Chihiro, từ một cô bé hồn nhiên và ngờ nghệch trong thế giới hiện thực, trở thành một người trưởng thành tự lập, lao động trong thế giới linh hồn.

Đó là một rite de passage (lễ chuyển tiếp). Lễ nhập môn trưởng thành này, được ẩn dụ qua hành trình đến với thế giới linh hồn của Chihiro. Việc cô bé phải tìm cách giải cứu cha mẹ, trong khi họ hoàn toàn không hề ý thức được việc đó, cũng đồng nghĩa với sự nghịch đảo vai trò của cha mẹ-con cái, tương đương đứa trẻ lớn lên trong khi cha mẹ thì già đi, một sự giải cấu trúc mô hình gia đình cũ trong thời đại mới. Trong âm hưởng vô cùng tín ngưỡng của Spirited Away, sẽ được đề cập kỹ hơn ở phía sau, phân đoạn đầu phim khi Chihiro cùng gia đình băng qua đường hầm mang đậm tính liminal (một thuật ngữ nhân học, thường được dịch là ngưỡng kích thích dưới [1], còn trong trường hợp này, là ranh giới). Đó là giai đoạn giữa của lễ nhập môn, khi người tham dự không còn giữ địa vị trước nghi lễ, nhưng cũng chưa bắt đầu chuyển tiếp sang địa vị sau nghi lễ, còn trong phim, nó là ngưỡng cửa chia tay ấu thời ngây thơ trước khi bước vào thành niên gian khổ.

“Đừng ngoảnh lại” là lời cuối cùng của Haku, khi dẫn Chihiro quay trở lại đường hầm về với thế giới trần tục. Đó cũng chính là điều kiện Hades đòi hỏi ở Orpheus nếu muốn đưa Eurydice trở về từ địa ngục trong thần thoại Hy Lạp. [2] Nhưng Chihiro không giống như Orpheus, mất kiên nhẫn và niềm tin, quay lại nhìn Eurydice để rồi mất nàng mãi mãi. Cô bé có đức tin kiên định. Ý nghĩa biểu tượng thứ hai, gắn liền với yếu tố hoài niệm rất phổ biến trong những bộ phim của Hayao Miyazaki. Nếu nói thế giới linh hồn là sản phẩm của trí tưởng tượng trẻ con, thì “không ngoảnh lại” là sự bước tiếp không hối hận, là chia li những ký ức tuổi thơ không nuối tiếc, cất chúng vào một ngăn tủ thiêng liêng. Hoài niệm, nhưng không chấp niệm.

Susan Napier, một giáo sư nghiên cứu văn hóa và văn học Nhật Bản, trong một công trình nghiên cứu đã nhấn mạnh yếu tố bi thương (elegiac) trong phim hoạt hình Nhật Bản. [3] Tiếng Nhật vốn là tập hợp các phạm trù rất khó diễn đạt đủ đầy thông qua một ngôn ngữ khác. Yếu tố bi thương Susan nhắc đến ở đây liên hệ tới “natsukashii” (懐かしい), có thể hiểu là hoài niệm. Như đã chỉ ra trong một bài viết trước đây về hai bộ phim khác của Ghibli là Only Yesterday và Porco Rosso, hoài niệm luôn hiện diện và trở thành đặc trưng của phim Ghibli. Hoài niệm về quá khứ, hoài niệm về quê hương, hoài niệm về tuổi thơ… nhưng ở Spirited Away, còn là một thứ hoài niệm về văn hóa dân gian truyền thống giữa bối cảnh hiện đại hóa.

Nhật Bản có một văn hóa đặc thù. Tín ngưỡng bản địa nguyên thủy của Nhật Bản, tức Thần đạo (Shinto, 神道), cùng hệ thống thần tự nhiên (kami) và thực thể siêu nhiên (yokai) đa dạng góp phần cho đặc sắc văn hóa Nhật Bản. Spirited Away được công chúng quốc tế đón nhận nồng nhiệt, bởi nó là một bức tranh đặc tả văn hóa và tôn giáo Nhật Bản truyền thống, cũng như phản ánh đời sống tâm linh phong phú của người Nhật thông qua nhiều tầng ý nghĩa biểu tượng và nhân vật điển hình.

Đầu tiên là nhân vật Yubaba. Rất nhiều nhà nghiên cứu phương Tây đã chỉ ra sự tương đồng giữa nhân vật phù thủy này với Hoàng hậu Q cơ trong Alice in Wonderland. Trong văn hóa dân gian Nhật Bản, thì Yubaba tìm được hình mẫu ở yama-uba (山姥, phù thủy núi). Yama-uba được nhận dạng có mái tóc trắng dài rối, có quyền năng phép thuật hô mưa hoán vũ. Đôi khi yama-uba cũng được gọi là yama-hama (người mẹ núi), thể hiện rõ thiên chức làm mẹ và đi cùng với một đứa trẻ. Trong truyền thuyết Kintaro, yama-uba xuất hiện với vai trò người mẹ nuôi nấng cậu bé anh hùng. Một điểm tương đồng thú vị khác, Kintaro thường mặc một chiếc yếm đỏ có thêu tên mình ở trên đó với sức khỏe phi thường tựa Thánh Gióng, giống hệt với nhân vật bé bự Boh con trai của Yubaba. Cách Yubaba kìm hãm không cho Boh được lớn lên và tự lập, tương phản với Chihiro bị hoàn cảnh buộc phải trưởng thành. Nhân vật phù thủy Zeniba, chị em song sinh của Yubaba, là nghịch đảo của mẫu nhân vật người chị em song sinh độc ác (evil twin), mang những đặc điểm của nhân vật bà tiên hiền từ trong truyện cổ tích – ở trong một căn nhà nhỏ giữa rừng, đầy vị tha và giàu lòng nhân hậu.

Tsuchigumo là tên gọi của một tộc yokai nhện trong dân gian Nhật Bản, đồng thời là thuật ngữ chỉ những kẻ phản đồ chống lại hoàng đế Nhật Bản. Hiển nhiên ngoại hình nhân vật ông Kamaji sáu tay dựa trên tsuchigumo. Trong truyện dân gian, tsuchigumo được mô tả có bộ mặt quỷ, thân hổ và tay chân của nhện, mặc những bộ quần áo thùng thình, thường bắt và ăn thịt những lãng khách đi qua núi. Kamaji chỉ mang vóc dáng của một tsuchigumo, còn tính cách ngược lại hoàn toàn. Ông mẫn cán, chăm chỉ, thấu hiểu được tình cảm con người. Bên cạnh đó, ông thể hiện tinh thần tsuchigamo-theo-nghĩa-người, chở che bảo vệ Chihiro và thậm chí là Haku ngay cả khi cậu ta đã bị Yubaba không cần đến (sự chống lại chính quyền).

Haku, cùng với thần sông có hình dạng thực là rồng. Trong truyền thuyết Nhật nói riêng và phương Đông nói chung, rồng thường là con vật biểu trưng cho thủy tính, giấu mình dưới sâu thẳm của đại dương hay sông hồ, phân phối nước mưa, khí ẩm, lụt lội. Ngoài Thần đạo, Nho giáo du nhập vào Nhật Bản từ Trung Quốc vào cuối thế kỷ V – đầu thế kỷ VI cùng với Phật giáo. Sự du nhập này tác động không nhỏ tới hình tượng thủy thần bản địa Nhật Bản. Theo Trang Tử, rồng là biểu tượng của đời sống nhịp điệu, bởi nó biểu hiện tinh thần của nước mà sự gợn sóng nhịp nhàng nuôi dưỡng sự sống. Ở đây, Hayao Miyazaki khéo léo đan cài yếu tố thời sự vào hình tượng giang long, với vị thần sông phủ đầy rác rưởi, hay con sông của Haku đã bị san phẳng để dành chỗ cho nhà cửa.

Tuy vậy, vẫn có những nhân vật nguyên bản không xuất phát từ hình tượng dân gian tương ứng, là sản phẩm sáng tạo cá nhân của Hayao Miyazaki. Những nhân vật này trở thành linh vật biểu tượng định vị thương hiệu của Ghibli. Song, các nhân vật này vẫn mang tính nguyên hợp dân gian, tổng hòa của rất nhiều nguyên mẫu khác nhau, làm nên đặc trưng nhân vật nguyên bản của Ghibli. Đơn cử là Totoro, dung hợp giữa chim cú, chồn tanuki và mèo. Trong Spirited Away xuất hiện Kaonashi (No-face, Vô diện) và Susuwatari (bồ hóng). Kaonashi là một trường hợp nghiên cứu ý nghĩa khá thú vị, khi lượng thoại của nó gần như tối thiểu, nhưng lại mang chức năng phúng dụ rất hiệu quả. Theo như lời cha đẻ của nó, Kaonashi là một ẩn dụ, thứ ham muốn (libido) tồn tại sâu thẳm trong mỗi con người. [4] Là một thực thể cô độc, vô diện vô hình, nó ánh xạ phản chiếu thói xấu (lòng tham) ở xung quanh mình. Ví dụ, nó mang lại cho bạn bất kỳ thứ gì bạn muốn, nhưng rồi nuốt chửng bạn – một phúng dụ, hay biểu tượng văn hóa về một “xã hội tiêu dùng.” Nhìn nhận ở phương diện cá nhân và liên hệ với bối cảnh xã hội Nhật Bản, thì Kaonashi cũng chỉ là một người Nhật trẻ đơn độc, không biết cách để có bạn bè.

Tên tiếng Nhật của bộ phim, Sen to Chihiro no Kamikakushi, chứa đựng từ “kamikakushi” (nôm na là bị các vị thần mang đi). Nó là một niềm tin dân gian, gán sự mất tích bí ẩn một thời gian của trẻ em hay phụ nữ, là do các linh hồn đưa họ vào thế giới linh hồn. Một nhà nhân học Nhật Bản, Kazuhiko Komatsu, cho rằng kamikakushi không chỉ giấu đi một con người, mà còn che giấu cả lý do thực sự sau sự mất tích đó. [5] Nghĩa là những đằng sau sự biến mất, có thể là tình yêu đôi lứa, hay đào thoát khỏi đời sống thôn quê tẻ nhạt để đến thành thị, nơi phồn hoa đô hội. Komatsu nói thêm kamikakushi là một bản án “tử hình xã hội vắng mặt,” và cá nhân quay trở lại sau thời gian mất tích đồng nghĩa với việc “tái sinh trong xã hội.” Tương tự, khởi đầu bộ phim Chihiro chuyển tới thị trấn mới, do dự với sự thích nghi, rồi lạc vào thế giới linh hồn. Nhưng ở một thế giới khác này, cô bé lại tìm thấy chính mình, “tái cấu trúc” bản thân và trở về thế tục với một tư cách chín chắn hơn.

Spirited Away là một bộ phim vô cùng trau chuốt về cả hình lẫn âm. Với màu sắc đậm đà phong phú và giàu chi tiết tỉ mỉ, nó đưa người xem đến với một thế giới hoạt hình sinh động và tươi đẹp. Chuyển động của phim vô cùng mượt mà, biểu đạt thần thái đường nét nhân vật chân thực hơn cả công nghệ CGI (hãy để ý những nếp nhăn trên mặt Yubaba trong cơn thịnh nộ mà xem). Uyển chuyển nhất là phân cảnh Haku dẫn Chihiro đi xuyên qua những bụi hoa. Phần âm nhạc được đảm nhiệm bởi cộng sự lâu năm của Ghibli, Joe Hisaishi, mang phong cách bình dị, hồi cố tuổi thơ, chạm tới con tim và sưởi ấm tâm hồn người lắng nghe. [6] Thay lời kết, theo truyền thống của các phim Ghibli với vĩ thanh luôn là một ca khúc, người viết xin trích một đoạn lời bài hát Itsumo Nando Demo cuối phim:
“Mỗi lần ta vấp ngã, ta ngước nhìn trời cao trong xanh
Gợi đến màu trong xanh như lần đầu tiên ta ngắm
Dù con đường có dài và cô độc, chặng đến vẫn còn xa khuất tầm mắt
Với đôi tay này, ta sẽ ôm được ánh sáng…” 

Phạm Minh Quân

Nguồn: Facebook

[1] http://vncvanhoa.vass.gov.vn/UserControls/News/pFormPrint.aspx?UrlListProcess=%2Fnoidung%2Fdoituongnghiencuu%2Fvanhoadangian%2FLists%2Fphongtuclehoi&ListId=22c5cc0e-eb22-44f2-b47a-f5743bea838f&SiteId=99302971-c1c8-4193-a7ce-2c46027c0c8e&ItemID=27&SiteRootID=57a3e21d-0995-4f92-8000-6cd7e78b2c85
[2] http://thanthoainhangian.blogspot.com/2013/01/orpheus-va-nang-eurydice.html
[3] Anime from Akira to Howl’s Moving Castle: Experiencing contemporary Japanese animation. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2005.
[4] http://cyberbloom.seesaa.net/article/109682456.html
[5] Kamikakushi to nihonjin. Tokyo: Kadokawa Shoten, 2002.
[6] The Name of Life (Instrumental piano) / Inochi No Namae / いのちの名前, https://www.youtube.com/watch?v=ImPM5IDIYPs

Fox Spirit
FOXSPIRIT là website cung cấp các bài viết về lối sống mà trong đó tình yêu và sự tận hưởng đóng vai trò quan trọng nhất.
Share:

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *