Điện ảnh - Sân khấuThưởng thức nghệ thuậtVăn hoá đại chúng

Fight Club – Cuộc nổi loạn và sự thoái lui của kẻ “chán sống”

Năm 1999, đạo diễn David Fincher công chiếu “Fight Club” dựa trên cuốn tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Chuck Palahniuk. Từ khi đến với công chúng đến nay, “Fight Club” đã nhận được không ít phản hồi của giới phê bình cũng như những khán giả có chung niềm quan tâm: Bộ phim là bài “điếu văn” đọc trong ngày tàn của sức mạnh tính nam, là thực trạng con người trong một thế giới bị chủ nghĩa tư bản kiểm soát, là cuộc đối đầu giữa lí tưởng tự do và hệ thống khuôn khổ nhàm chán,… Những ý kiến đó ít nhiều đều đả động đến vấn đề to tát như bình đẳng giới, kinh tế — chính trị, hoặc lí tưởng. Trong bài viết lần này, tôi viết về “Fight Club” ở cấp độ khác, cá nhân hơn, do đó, cũng hạn chế tối đa việc đề cập đến kinh tế tư bản, hay sự bất mãn của đàn ông khi phụ nữ lên ngôi.

Fight Club — Không gian của những kẻ “chán sống”

Một căn hầm ẩm thấp bên dưới quán bar, một căn nhà cũ nát cứ ngày mưa là phải tắt toàn bộ cầu dao điện, một chiếc ô tô chạy tốc độ cao trên đường cao tốc và không ai cầm tay lái — Đó là nơi quen thuộc của các thành viên trong Fight Club. Tại những nơi đó, họ trực tiếp đối đầu với nhau, không vũ khí, không chửi rủa, đơn thuần chỉ có cơ bắp, mồ hôi, máu. Tại những nơi đó, cuộc chiến đối với bản thân và sự phản kháng đối với thế giới diễn ra gay gắt nhất.

Trong phim, có hai không gian tách biệt nhưng lúc nào cũng được tái hiện lồng ghép, đan xen vào nhau: Không gian của những diễn biến bình thường trong cuộc sống (cơ quan, nhà hàng, công ty, quầy bar,…) và không gian của Fight Club (dưới tầng hầm, trong căn nhà bỏ hoang, trên ô tô). Có rất nhiều sự khác biệt giữa hai không gian này đó là một bên công khai, một bên bí mật; một bên luôn đề cao việc xử lí vấn đề bằng cách tránh ẩu đả, một bên dùng nắm đấm để duy trì câu lạc bộ;… Vậy, Fight Club được thành lập như thế nào? Và ai là thành viên của nó?

Fight Club được hai người đàn ông lập ra, trong đó có người kể truyện và Tyler Durden. Người kể chuyện là một chàng trai trẻ đang làm tại cơ quan nọ, vì bị chứng mất ngủ suốt gần nửa năm trở lại đây mà không thể hoàn thành tốt công việc cũng như những việc thường nhật. Anh ta đi khám và chỉ nhận được một lời hồi đáp từ bác sĩ rằng hãy đến những câu lạc bộ diễn ra vào các buổi tối để biết rằng chứng mất ngủ vẫn chẳng có gì to tát.

Mọi việc cứ thế trôi đi, anh ta đến các câu lạc bộ thường xuyên, dù rằng anh không bị ung thư tinh hoàn, cũng như không mắc bất kì chứng bệnh hiểm nghèo nào. Rồi một ngày kia, anh ta gặp Tyler Durden trên máy bay. Cuộc sống của người kể chuyện bắt đầu rẽ sang hướng khác. Và Fight Club xuất hiện. Đến cuối cùng, khi tất cả biết được người kể chuyện và Tyler là một, Fight Club đứng trước nguy cơ bị dẹp bỏ.

Theo dõi phim, ta có thể thấy người kể truyện đã bước qua rất nhiều không gian khác nhau ở các câu lạc bộ khác nhau. Hành động ấy cho biết anh ta khao khát một cái gì đó mới hơn không gian bình thường (có phần mệt mỏi) mà anh ta đã phải trải qua suốt một quãng thời gian dài. Vậy cùng là câu lạc bộ, sự khác nhau giữa Fight Club và các câu lạc bộ kia là gì?

Rõ ràng, người kể chuyện tham gia tất cả các câu lạc bộ dành cho những bệnh nhân để thỏa mãn nhu cầu được lắng nghe và được xoa dịu của chính bản thân anh ta. Nói cách khác, anh ta tìm đến những người yếu ớt hơn mình không phải để cảm thông, chia sẻ với họ mà là để thấy rằng mình vẫn đang có một cuộc sống tốt hơn người khác (dù cuộc sống đó khiến anh ta phụ thuộc hoàn toàn vào những vật dụng anh ta có, đồng thời khiến anh ta không thể phân biệt được lúc nào tỉnh, lúc nào mơ vì chứng mất ngủ lâu ngày). Nhìn thấy những cảnh đời đau khổ hơn, từ đó cảm thấy hài lòng với cuộc sống của chính mình, đó là cách thường thấy được rất nhiều người sử dụng mỗi khi họ cảm thấy áp lực trước công việc hoặc phải đối mặt với vấn đề khó giải quyết trong cuộc sống. Thay vì đối đầu, chiến đấu và chiến thắng, họ lại chọn cách thu hẹp phạm vi cuộc sống lại chỉ bằng mấy con bệnh và tự thỏa mãn mình trong cái chiến thắng tức cười đó. Tuy nhiên, với cách thức ấy, người ta không thể rời khỏi thực tế đang tác động đến mình mà chỉ chết chìm thêm trong nó. Nếu phải chia cuộc sống của nhân vật chính — người kể chuyện ra thành từng giai đoạn, thì việc tìm cách xoa dịu bản thân này sẽ nằm trong giai đoạn thứ nhất. Tất nhiên, nếu không nhận ra rằng xoa dịu bản thân là hành động vô nghĩa thì người ta sẽ mãi mãi lầy lội ở giai đoạn này.

Giai đoạn hai chính là giai đoạn của Fight Club. Đứng trước cuộc sống nhàm chán, vô vị, người ta thèm muốn một sự thay đổi. Trong phim, sự thay đổi ấy bắt đầu bằng việc căn hộ của người kể chuyện bị cháy. Căn hộ không còn, mối dây liên kết với thế giới bên ngoài cũng trở nên lỏng lẻo đi một ít. Trong “Fight Club”, nhà không phải là nơi con người có thể làm chủ, thay vào đó, bằng việc chăm chút từng ly từng tí cho căn nhà, căn nhà đã sở hữu ngược lại người chủ của mình. Nhà cháy, đó là dấu mốc đầu tiên đánh dấu thời điểm nhân vật chính bắt đầu nổi loạn. Và khi không còn nhà ở, nhân vật Tyler Durden đã có đất để xuất hiện nhiều hơn. Như thế cũng có nghĩa là sự việc cháy nhà chẳng qua là một sự kiện nhằm dọn đường cho Tyler Durden — kẻ sẵn sàng hủy diệt toàn hệ thống trong lốt anh nhân viên văn phòng xui xẻo chán đời.

Bắt đầu từ những trận đánh nhau tay đôi giữa người kể truyện và Tyler Durden, ngày càng nhiều người bị thu hút hơn. Những người đàn ông trong quán bar, nhân viên bồi bàn,… Họ bị thu hút bởi cảm giác đau đớn thật sự, khi mà từng thớ thịt tiếp xúc với nhau, khi mắt sưng, máu chảy,… và chỉ vào lúc đó, họ mới cảm thấy là họ đang sống thật sự. Không cần phải đeo mặt nạ, không cần trói cổ trong những chiếc carvat chật cứng, không cần cúi mình nhẫn nhịn, cũng không cần hơn thua như trong mọi cuộc chiến khác. Trong Fight Club, không ai chiến đấu để chiến thắng, người ta chiến đấu để nhận ra chính mình. Một vài ý kiến cho rằng những trận chiến trong Fight Club là biểu tượng thể hiện sự hùng mạnh của người đàn ông, nhưng tôi cho rằng đó chỉ là một ý nhỏ. Nếu trong cách hình thức khổ tu, người tu hành cho rằng đau đớn sẽ kết nối họ với Thượng Đế, hoặc những người bạo dâm nghĩ hành động đó có thể khiến họ nhận ra giới hạn của chính mình, thì các thành viên trong Fight Club đánh nhau chỉ để tìm kiếm thứ cảm xúc cũng như cảm giác chân thật mà họ khó có thể tìm được trong cuộc sống bình thường (một cuộc sống hạn chế mọi sự bùng nổ của cảm xúc cá nhân, tiến đến máy móc hóa con người).

Tóm lại, Fight Club là nơi tập hợp tất cả những người cảm thấy quá chán nản trước cuộc sống bình thường, không có biến cố gì đặc biệt. Cuộc sống đó không phải là cuộc sống yên bình, mà nói thẳng ra, sống trong thực tại ấy thì không phải là sống. Và như vậy, Fight Club trở thành nơi duy nhất người ta có thể sống thật sự, không cần “bỏ tiền ra để mua những thứ ta không thích bằng số tiền ta không có để làm hài lòng những người ta không ưa”.

 

Kế hoạch Mayhem hay sự thoái lui của kẻ cầm đầu?

Sau một thời gian hoạt động, Fight Club trở thành một câu lạc bộ có tổ chức chặt chẽ và tuân thủ người đứng đầu (Tyler Durden) hoàn toàn. Toàn bộ các thành viên dốc sức vào thực hiện kế hoạch Mayhem — một kế hoạch bí mật có mục tiêu phá hủy xã hội, lật đổ hệ thống, nhằm đạt tới tự do. Mọi việc đều diễn ra tốt đẹp cho đến khi có một thành viên phải chết khi chuẩn bị cho kế hoạch. Cái chết của Bob đã khiến người kể truyện trở nên cáu gắt và muốn dừng mọi hoạt động của Fight Club nhưng anh ta không thể. Cũng vào lúc này, Tyler biến mất.

Trên thực tế, Tyler và người kể truyện là một. Nếu Tyler là ham muốn nổi loạn của người kể truyện, thì bản thân người kể truyện lại là những gì hoàn toàn ngược lại. Anh ta có nổi loạn, có lập ra Fight Club, có hướng đến việc phá hủy hệ thống, và có kế hoạch cho tất cả những việc đó mà không khiến ai phải chết. Thế nhưng anh ta là một kẻ không dám nhận trách nhiệm. Vì không dám nhận trách nhiệm nên nhân vật Tyler mới ra đời, lại vì không dám nhận trách nhiệm của Tyler nên khi có người chết, cũng là khi anh ta nhận ra kế hoạch này vẫn còn rủi ro, anh ta sợ hãi, tức giận, cũng như làm mọi cách để ngăn chặn kế hoạch Mayhem. Chỉ tiếc là Tyler — nhân vật ảo — đã đi trước anh ta một bước khi đặt ra luật và đặt ra những mệnh lệnh cuối cùng cho đội quân anh ta tạo ra.

Nhân vật Tyler không có thật, nhưng những xung đột giữa Tyler và người kể truyện lại thật hơn bao giờ hết. Thật ra, đôi khi tôi có tự hỏi đâu mới là phần “thật”: Một nhân viên quèn tìm kiếm sự hài lòng trong cuộc sống hay một kẻ nổi loạn điên rồ xây dựng hẳn một đội quân để thực hiện kế hoạch phá hủy thế giới của hắn? Cả hai trạng thái đó đều tồn tại trong một người, điều này cũng không có gì xa lạ. Có bao người từng lên kế hoạch đập phá, nhưng rồi họ vẫn chỉ là những cái bóng đi đi lại lại trên đường, cam chịu để cho xã hội giật dây và múa may không khác gì những con rối. Sống trong một thực tại nửa mơ nửa tỉnh, hành động lúc nào cũng ở trạng thái vô thức, rõ ràng số người ủng hộ Tyler sẽ nhiều hơn số người đứng về phe người kể truyện.

Nhiều người nhìn “Fight Club” như cuộc chiến giữa lí tưởng tự do và hệ thống khuôn khổ, giữa thực và ảo, ý thức và vô thức,… tôi không phủ nhận. Nhưng kết cục của “Fight Club” còn thể hiện cuộc thoái lui của kẻ cầm đầu. Người kể truyện không dám giết người, và đã sắp xếp ra kế hoạch “an toàn” để kích bom nổ mà không khiến ai phải chết. Một kẻ nhát gan muốn đạp đổ hệ thống nhưng lại không đủ can đảm, thế nên nhân vật ảo Tyler mới ra đời. Thế nhưng cuối cùng thì anh ta vẫn không dám phá bỏ cái nhà tù nơi anh ta đang sống, thay vào đó, anh ta giết chết con người nổi loạn trong chính bản thân mình. Một kết cục chết chóc, mà theo tôi, nó không phải cái kết có hậu.

Tyler dù nổi loạn, đầy tức giận và đầy ảo tưởng, song anh ta là kẻ đầu tiên dám sống và dám chiến đấu. Tiếc rằng hóa ra thần tượng của bao người thực chất lại chỉ là sản phẩm tưởng tượng của một tay viên chức quèn quen bị đồ vật chi phối. Hay thật ra anh hùng chỉ là tưởng tượng trong đầu tất cả mọi người? Và bi kịch của anh hùng Tyler mạnh mẽ là phải trú ngụ trong cái phần thể trí hay sợ sệt kia?

Vậy còn Marla Singer — người phụ nữ mà Tyler Durden nhất quyết muốn thủ tiêu — cô ta có vai trò gì? Bỏ qua sự lên ngôi của phái nữ trong cán cân quyền lực giới tính mà rất nhiều người vẫn luôn nhắc đến, tôi muốn nhắc đến Marla trong một vai trò khác.

Có một chi tiết thể hiện rõ nhất tầm quan trọng của Marla trong vở kịch lớn này, đó là khi người kể truyện thiền, “linh vật” ban đầu của anh ta (con chim cánh cụt) bị thay thế bằng nàng Marla quyến rũ. Đối với tôi, đây là một chi tiết đặc biệt. Nó xuất hiện ở phần đầu, nhưng lại báo hiệu kết cục cho toàn bộ quãng sau. Nếu Tyler Durden, thông qua tổ chức Fight Club, đã có được một “bầy đàn” của riêng anh ta; thì người kể truyện, thông qua những lần sinh hoạt câu lạc bộ, cũng đã có được Marla Singer. Chim cánh cụt, một biểu tượng của lối sống, sức mạnh tập trung của bầy đàn, giờ đây đã bị thay thế bằng một phụ nữ bình thường quen biết qua những hội nhóm bình thường. Marla Singer là sợi dây kết nối người kể truyện với thế giới đang sắp bị tàn phá. Marla gợi nhắc cho người kể truyện về nơi anh ta đang tồn tại, và theo cách nào đó, nơi đó là thật (vì nơi nào có Marla, nơi đó không có Tyler, mà Tyler thì lại là “hàng ảo”). Cũng vì thế, Marla trở thành mối nguy cơ trong mắt Tyler. Càng nỗ lực giải cứu Marla khỏi kế hoạch Mayhem, càng cho thấy người kể truyện không đủ sức để thực hiện những gì Tyler đã vạch ra, cũng như đã báo trước cho người xem một cái kết không mấy như ý.

Xét đến cùng, “Fight Club” vẫn là một bộ phim hay, sở hữu nhiều triết lí. Thế nhưng với cái kết không tương xứng, Fight Club giải quyết xong vấn đề của người kể truyện những vẫn không giải quyết được thỏa đáng vấn đề mà tất cả mọi người đều kì vọng. Không còn nhân vật Tyler, câu chuyện dường như đã không còn cột trụ, và vì thế dù hai con người thật còn sống, cuộc sống của họ vẫn cứ lung lay.

Nguyễn Hoàng Dương

Hoàng Dương
Share:

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *