Sống đam mê

CÁI GU CHO NHÀ THIẾT KẾ

“Corpenicus cho rằng thuyết đẳng thước (equant) không đủ đẹp, và chỉ vì thế mà ông đã quyết lật đổ cả hệ Ptolemy” – Thomas Kuhn, The Copernican Revolution

“Tất cả chúng tôi được đào tạo bởi Kelly Johnson và ông dạy chúng tôi phải tin tuyệt đối rằng một cái máy bay có ngoại hình đẹp nhất định cũng sẽ bay đẹp.” – Ben Rich, Chương trình Skunk Works

“Cái đẹp là yếu tố hàng đầu: toán học xấu xí không có chỗ đứng lâu dài” – G. H. Hardy, A Mathematician’s Apology

Các nhà sáng lập trường nghệ thuật trứ danh Bauhaus
Gần đây tôi nói chuyện với một anh bạn dạy ở MIT. Ngành của anh ấy đang là mốt và mỗi năm hàng ngàn sinh viên nộp đơn ứng tuyển. Bạn tôi nhận xét rằng “Nhiều sinh viên có vẻ thông minh. Nhưng tôi chẳng biết liệu tụi nó có chút gu thẩm mỹ nào không nữa.”
Gu. Bây giờ hiếm khi người ta nhắc đến từ ấy. Nội hàm của từ này rất quan trọng, dù bạn đặt cho nó tên gì đi nữa. Ý của bạn tôi là anh ấy muốn sinh viên không những phải là người giỏi chuyên môn kỹ thuật, mà còn phải biết sử dụng chuyên môn ấy để thiết kế ra những thứ đẹp đẽ.
Nhà toán học thường khen một công thức toán là “đẹp”, và dù trong quá khứ hay hiện tại, nhà khoa học, kỹ sư, nhạc sĩ, kiến trúc sư, nhà thiết kế, nhà văn, họa sĩ, tất cả đều dùng chung một từ như vậy: “đẹp”. Đây liệu có phải là sự ngẫu nhiên, hay quả thực họ đều nghĩ về cùng một thứ? Nếu suy nghĩ của họ trùng lặp với nhau, liệu chúng ta có thể sử dụng tiêu chuẩn đẹp của ngành này để suy ra cái đẹp ở ngành khác không?
Đối với những người làm công việc thiết kế, đây không chỉ là câu hỏi mang tính lý thuyết. Nếu cái đẹp là có thật, chúng ta cần học cách nhận biết nó. Chúng ta cần gu thẩm mỹ để làm ra được những thứ đẹp đẽ. Thay vì xem cái đẹp như một khái niệm trừ tượng khó nắm bắt, hãy suy nghĩ về câu hỏi thực tế này: Làm thế nào để tạo ra một sản phẩm tốt?

Nếu bạn đề cập đến cái đẹp, mọi người sẽ nói ngay rằng đẹp xấu tùy từng người đánh giá, nó hoàn toàn chủ quan. Họ thực sự tin và cảm thấy như vậy. Khi họ thích một thứ gì đó, họ không thể giải thích được tại sao. Có thể vì nó đẹp, hoặc vì mẹ họ từng có một thứ giống vậy, hoặc họ thấy một ngôi sao điện ảnh cầm nó trên tạp chí, hoặc vì họ biết nó rất đắt. Suy nghĩ của họ về cái đẹp là một mớ hỗn độn những cảm xúc nhất thời và vô lý.

Khi còn nhỏ, phần lớn chúng ta được dạy rằng không nên đánh giá về cái đẹp. Nếu bạn trêu thằng em mình vì nó tô người màu xanh lá cây, mẹ sẽ bảo bạn rằng “Con thích tô màu này thì em thích tô màu kia, thế nào mà chẳng đẹp”.
Lúc này mẹ bạn không hề dạy bạn những sự thật quan trọng về mỹ học. Mẹ chỉ muốn hai đứa đừng cãi nhau.
Cũng như rất nhiều sự thật nửa vời mà người lớn thường nói với trẻ con, điều này mâu thuẫn với những điều khác mà người lớn nói. Sau khi ghim vào đầu bạn rằng cái đẹp là tùy cảm nhận mỗi người, mẹ chở bạn đến bảo tàng và nói rằng bạn cần hết sức chú ý vì Leonardo là một họa sĩ tuyệt vời.
Lúc này điều gì xảy ra trong đầu đứa trẻ? Nghệ sĩ tuyệt vời nghĩa là sao? Sau nhiều năm được dạy rằng đẹp xấu chỉ là tương đối, đứa trẻ khó có thể đi đến kết luận rằng tranh của họa sĩ vĩ đại sẽ đẹp hơn tranh của những người khác. Một giả thuyết phù hợp hơn với vũ trụ quan theo kiểu Ptolemaic của đứa trẻ là nó sẽ cho rằng họa sĩ giỏi là một thứ “tốt cho bạn”, giống như súp lơ vậy, vì trong sách người ta dạy như thế.

Tuyên bố rằng “xấu đẹp tùy sở thích cá nhân” là một cách tốt để tránh cãi vã. Vấn đề là nó không đúng sự thật. Bạn cảm thấy điều này khi bạn bắt đầu thiết kế bất cứ cái gì.

Dù bạn làm nghề gì, xu hướng tự nhiên của bạn luôn muốn làm việc ấy tốt hơn. Cầu thủ muốn thắng nhiều trận đấu. CEO muốn kiếm thêm nhiều tiền. Bạn muốn làm công việc của mình tốt hơn vì nó mang lại niềm kiêu hãnh và sự mãn nguyện. Nhưng nếu công việc của bạn là thiết kế, nhưng cái đẹp lại chẳng có thật, vậy thì chẳng có cách nào để bạn làm việc tốt hơn. Nếu xấu đẹp tùy vào sở thích cá nhân thì mỗi người đều đã hoàn hảo rồi: bạn thích cái đếch gì cũng được, hết chuyện.
Giống như trong mọi công việc khác, nếu bạn tiếp tục làm thiết kế, bạn sẽ thiết kế tốt hơn. Gu thẩm mỹ của bạn sẽ thay đổi. Và, giống như bất cứ người nào tiến bộ trong công việc, bạn sẽ biết là mình đang tiến bộ. Nếu vậy, gu trước đây của bạn không chỉ khác biệt, nó còn tệ nữa. Cái câu xấu đẹp tùy sở thích hóa ra chẳng đúng tí nào.
Chủ nghĩa tương đối đang là mốt, và nó có thể cản trở sự phát triển gu thẩm mỹ của bạn. Nếu bạn chui ra khỏi đáy giếng và thú nhận với bản thân rằng có thiết kế xấu và thiết đẹp, vậy thì bạn có thể bắt đầu học thiết kế được rồi. Gu của bạn đã thay đổi ra sao? Khi bạn mắc lỗi thiết kế, điều gì khiến bạn mắc lỗi ấy? Những người khác biết gì về thiết kế mà bạn không biết chăng?
Một khi bạn bắt đầu tự hỏi những câu này, bạn sẽ ngạc nhiên thấy rằng quan niệm cái đẹp ở nhiều ngành nghề khác nhau hóa ra lại giống nhau. Những nguyên tắc phổ quát cho một thiết kế đẹp dần hiện rõ.
Thiết kế tốt thì đơn giản
Điều này đúng trong mọi ngành, từ toán học đến hội họa. Trong toán học, một phép chứng minh càng ngắn gọn thì càng hay. Hay như người ta vẫn nói, less is more. Trong môn lập trình cũng vậy. Đối với kiến trúc sư và nhà thiết kế, nguyên tắc này chỉ ra rằng cái đẹp chỉ nên phụ thuộc vào một vài yếu tố cấu trúc được lựa chọn cẩn thận, thay vì một đống những thứ trang trí lòe loẹt và vô dụng. (Sự trang trí tự nó không xấu, nó chỉ xấu khi được dùng để che đậy những thiết kế kém cỏi). Cũng như vậy, trong hội họa, một tranh tĩnh vật vẽ vài đồ được lựa chọn có chủ đích sẽ đẹp hơn nhiều so với một tranh gồm cả đống những thứ sặc sỡ nhưng tẻ nhạt. Trong nghề viết lách, “đơn giản” có nghĩa là nói điều bạn định nói, và nói ngắn thôi.

Bất cứ chiếc kéo nào cũng có thể trở thành ví dụ cho tính đơn giản trong thiết kế: nó đẹp, thể hiện công năng của sản phẩm rất rõ ràng (nhìn vào cái kéo người ta hiểu ngay phải sử dụng nó ra sao) và bạn không thể tìm ra một chi tiết nào thừa thãi
Nhấn mạnh vào sự đơn giản có vẻ hơi kỳ cục. Ai cũng nghĩ rằng đã thiết kế tất nhiên phải thiết kế đơn giản rồi. Vì trang trí màu mè tức là thêm việc, chẳng ai muốn thêm việc cả. Nhưng khi chúng ta làm công việc sáng tạo, điều ngược lại sẽ xảy ra. Các nhà văn nghiệp dư luôn chọn tông giọng màu mè khác xa với cách nói hàng ngày. Designer trẻ gồng mình thể hiện chất nghệ và vẽ ra mấy thứ hoa hòe hoa sói nhảm nhí. Họa sĩ mới vào nghề ông nào cũng tuyên bố “Tôi theo trường phái Biểu Hiện (Expressionism)” rồi vẽ ra những thứ kỳ quặc. Tất cả những người ấy đều đang trốn tránh một thực tế là những gì họ tạo ra đều rỗng tuếch, và đó là điều đáng sợ.
Khi bạn bị ép phải trở nên đơn giản, bạn đồng thời cũng bị ép phải đối mặt với vấn đề thực sự. Khi bạn không được phép làm những thứ màu mè, bạn buộc phải tạo ra chất lượng.
Thiết kế tốt sẽ tốt vượt thời gian
Trong toán học, mọi mệnh đề đều có giá trị vĩnh cửu trừ khi nó chứa lỗi sai. Vậy ý của Hardy là gì khi ông ấy nói rằng “toán học xấu xí” không thể nào tồn tại mãi? Ông ấy muốn nói cùng một điều như Kelly Johnson: nếu nó xấu, nó không thể là phương án tốt nhất. Phải có một cái tốt hơn, và cuối cùng bao giờ cũng có người tìm ra nó.
Nhắm tới tính vĩnh cửu là một cách để ép chính mình tìm ra lời giải tốt nhất: nếu bạn có thể tưởng tưởng ai đó vượt qua mình, bạn nên tự làm điều đó trước. Nhiều bậc thầy làm việc này tốt đến mức hậu thế chẳng còn gì mà làm nữa. Bất cứ nhà điêu khắc nào sinh sau Durer đều phải sống dưới cái bóng khổng lồ của Durer.
Nhắm tới tính vĩnh cửu cũng là cách để tránh khỏi những trào lưu nhất thời. Mốt luôn thay đổi theo thời gian, vậy nên nếu bạn thiết kế ra một thứ vẫn được coi là đẹp trong tương lai xa, vậy sức cuốn hút của sản phẩm đó là từ chất lượng chứ không phải do mốt nhất thời.
Thật lạ là, nếu bạn muốn làm cho thế hệ tương lai thích sản phẩm của mình, có một cách đơn giản là thử làm cho các thế hệ trước thích nó. Khó mà đoán tương lai sẽ ra sao, nhưng chúng ta có thể chắc chắn rằng tương lai giống quá khứ ở một điểm: nó chẳng quan tâm mốt hiện tại là gì. Vậy nếu cả người hiện tại và người năm 1500 đều thích sản phẩm của bạn thì người sống năm 2500 cũng sẽ thích.
Thiết kế tốt giải quyết đúng vấn đề
Một cái bếp điển hình có 4 hố đun xếp thành hình vuông và 4 núm vặn để điều khiển chúng. Bạn sẽ xếp 4 núm vặn thế nào? Câu trả lời đơn giản nhất là xếp chúng thành hàng ngang.

Một điển hình cho thiết kế tồi: các núm vặn bố trí hàng ngang khiến người dùng không hiểu núm nào điều khiển hố đun nào
Nhưng đó là câu trả lời đơn giản cho một câu hỏi sai. Mấy nụm vặn đó cho con người dùng, và nếu bạn xếp nó thành hàng ngang, mỗi lần dùng người ta sẽ phải dừng lại để nghĩ xem núm nào điều khiển hố đun nào. Tốt hơn cả là sắp xếp núm vặn theo hình vuông giống 4 hố đun.**[…]
Thiết kế tốt thì gợi mở
Tiểu thuyết của Jane Austen gần như không bao giờ có đoạn miêu tả; thay vì kể cho bạn cái này cái kia trông ra sao, bà ấy kể câu chuyện giỏi đến mức bạn tự tưởng tượng ra mọi thứ. Cũng như vậy, một bức tranh gợi luôn hấp dẫn hơn một bức tranh tả thực. Mọi người nhìn Mona Lisa và tự nghĩ ra câu chuyện của mình.

Một trong vô vàn các bản biến tấu bức Mona Lisa
Trong kiến trúc và thiết kế, nguyên tắc này có nghĩa là một tòa nhà hoặc đồ vật sẽ cho phép bạn dùng nó theo cách bạn muốn: một tòa nhà tốt sẽ có chức năng như hậu cảnh làm nền cho cuộc sống của chủ nhà, thay vì bắt chủ nhà phải sống theo cách mà kiến trúc sư muốn.
Trong phần mềm, nó có nghĩa là bạn nên cho người dùng một vài tùy chọn đơn giản để họ tự kết hợp theo ý muốn, giống như Lego. Trong toán học nó có nghĩa là một mệnh đề đóng vai trò nền tảng cho nhiều công trình mới thì tốt hơn là một mệnh đề khó hiểu nhưng lại chẳng gợi mở ra khám phá mới nào[…]
Thiết kế tốt thường khá hài hước
Điều này không đúng 100%. Nhưng những bản khắc của Durer, ghế womb chair của Saarinen, điện thờ Patheon và chiếc Porsche nguyên thủy 911 đều khiến tôi bật cười. Định lý Bất toàn của Gödel thì giống như một truyện tiếu lâm.

Một tác phẩm của Durer

Wombchair

Porsche 911
Tôi nghĩ chuyện này là do khiếu hài hước có liên quan với sức mạnh. Chỉ kẻ mạnh mới có thể đùa.[…] Vậy thì dấu hiệu đầu tiên của sức mạnh đó là luôn coi nhẹ bản thân mình. Những người tự tin giống như chim én, không quá nghiêm túc nhưng vui đùa với việc họ làm, giống như Hitchcock đùa với phim ảnh, Bruegel đùa với hội họa, Shakespeare đùa với ngôn từ.
Thiết kế tốt không nhất thiết phải vui nhộn, nhưng thật khó tưởng tượng ra một thứ buồn tẻ lại có thể là thiết kế tốt.
Thiết kế tốt rất tốn công
Nếu bạn nhìn vào những người từng làm ra thứ gì vĩ đại, bạn sẽ thấy họ có một điểm chung là tất cả đều làm việc rất chăm chỉ. Nếu bạn không làm cật lực, tốt hơn hết bạn nên dừng lại, vì bạn chỉ phí thời gian thôi.
Vấn đề khó nhằn cần giải quyết bằng rất nhiều nỗ lực. Trong toán học, mệnh đề khó luôn cần những giải pháp cực kỳ sáng tạo, và những giải pháp này thường rất hấp dẫn. Trong thiết kế cũng vậy.
Khi leo núi bạn buộc phải vứt mọi thứ cồng kềnh ra khỏi balo. Khi một kiến trúc sư phải xây dựng trên một nền đất bất lợi hoặc chi phí eo hẹp, anh ấy buộc phải tạo ra một thiết kế đẹp và đơn giản. Mốt và những thứ màu mè phải nhường chỗ cho một nhiệm vụ khó khăn: giải quyết vấn đề.

Không phải cứ tốn công là tốt. Có nỗi đau có ích và nỗi đau vô ích. Bạn muốn cái đau cảm thấy sau khi tập chạy chứ không phải cái đau do dẫm phải đinh. Tốn công giải quyết một vấn đề khó thì tốt cho nhà thiết kế, nhưng tốn công xử lý một khách hàng đỏng đảnh hoặc vật liệu thi công rởm thì không.

Trong hội họa, vị trí cao nhất luôn được dành cho những bức vẽ người.[…] Chúng ta giỏi quan sát khuôn mặt mình đến mức chúng ta bắt bất cứ ai vẽ mặt cũng phải nỗ lực làm chúng ta hài lòng. Nếu bạn vẽ một cái cây và bạn xoay cành cây đi 5 độ, sẽ chẳng ai biết. Những ai cũng có thể chỉ ra nếu bạn vẽ mắt lệch đi 5 độ.
Khi các nhà thiết kế Bauhaus áp dụng nguyên lý “form follows function” (tạm dịch: kiểu dáng phụ thuộc vào chức năng) của Sullivan, họ thực sự muốn nói là “form should follow function” (kiểu dáng phải phụ thuộc vào chức năng). Và nếu chức năng đủ khó, kiểu dáng thiết kế sẽ hoàn hảo, bởi vì nhà thiết kế đã dồn mọi nỗ lực vào giải quyết vần đề và không còn sức để vẽ vời lung tung và gây ra lỗi nữa. Động vật hoang dã có cơ thể đẹp bởi vì cộc sống của chúng khắc nghiệt.
Thiết kế tốt trông có vẻ dễ ăn (easy)
Giống như vận động viên giỏi, designer giỏi khiến người ngoài cảm thấy mọi chuyện thật dễ dàng. Nhưng đây chỉ là ảo giác. Một đoạn văn hay và giản dị chỉ có được khi nhà văn đã viết lại đến lần thứ tám.

Trong khoa học và kỹ thuật, những khám phá lớn nhất thường có vẻ đơn giản đến mức bạn bảo rằng “Có thế thì tôi cũng nghĩ ra được”. Vậy tại sao bạn không nghĩ ra trước họ đi?

Một số bức vẽ đầu người của Leonardo chỉ gồm vài nét đơn giản. Bạn nhìn vào chúng và nghĩ, tất cả những gì mình cần làm là đặt tám hoặc mười nét bút này vào đúng chỗ và thế là xong bức chân dung tuyệt đẹp. Thì cũng đúng thôi, nhưng đặt đúng thì chưa đủ, bạn phải đặt chính xác. Chỉ một lỗi nhỏ nhất cũng làm hỏng bức tranh.

Một bức vẽ đầu người đơn giản của Leonardo
Vẽ nét (line drawing) là kiểu vẽ khó nhất, bởi vì nó đòi hỏi sự hoàn hảo. […] Lý do trẻ con từ bỏ học vẽ vào khoảng lên 10 là vì chúng quyết định vẽ như người lớn, và việc đầu tiên chúng làm là thử vẽ nét một khuôn mặt (!)
Trong phần lớn lĩnh vực, vẻ ngoài đơn giản thường là kết quả của việc dày công tập luyện. Tập luyện nhiều sẽ giúp cho phần vô thức có khả năng xử lý những công việc mà bình thường đòi hỏi cả phần ý thức. Trong nhiều trường hợp, phần vô thức đó chính là cơ thể. Một người chơi piano chuyên nghiệp có thể gõ phím nhanh hơn cả tốc độ tín hiệu thần kinh đi từ não xuống tay. Một họa sĩ lành nghề có thể hình dung trong đầu và dùng tay tái hiện lại cảnh đó chính xác và dễ dàng như thể dậm chân theo điệu nhạc.[…]
Thiết kế tốt thì đối xứng
Tôi nghĩ rằng đối xứng chỉ là một cách để đạt tới sự đơn giản, nhưng nó đủ quan trọng để được đề cập riêng. Thiên nhiên sử dụng rất nhiều kết cấu đối xứng, và đó là một dấu hiệu tốt.[…] Thiết kế đối xứng hiện không còn là mốt nữa, bởi vì trong quá khứ nó đã bị dùng quá nhiều. Kiến trúc sư bắt đầu cố tình xây những căn nhà bất đối xứng từ thời Victoria và đến khoảng 1920 thì bất đối xứng trở thành nền móng cho kiến trúc hiện đại. Nhưng ngay cả những tòa nhà này cũng chỉ bất đối xứng ở một số trục chính, còn lại vẫn có tới hàng trăm kết cấu đối xứng khác bên trong.
Trong văn học bạn thấy sự đối xứng ở mọi cấp độ, từ những cụm từ trong một câu cho đến cốt truyện của một tiểu thuyết. Bạn cũng tìm thấy đối xứng trong âm nhạc và hội họa. Tranh ghép mảnh (mosaic) và cả một số tranh của Cézanne tạo hiệu ứng thị giác mạnh mẽ bằng cách tạo ra cả bức tranh từ cùng một nguyên tố. Sự đối xứng đã tạo ra nhiều kiệt tác hội họa, đặc biệt là khi họa sĩ để cho hai nửa tương tác với nhau, như trong bức Creation of Adam hay American Gothic. […]
Sự nguy hiểm của đối xứng, đặc biệt khi bị lặp lại, là người ta sẽ dùng nó và thôi sáng tạo.

Một ví dụ về tranh mosaic

The Creation of Adam
Thiết kế tốt thì giống với thiên nhiên
Chúng ta nên bắt chước thiên nhiên, không phải vì thiên nhiên tự nó tốt, mà vì nó đã trải qua thời gian rất dài giải quyết một vấn đề. Nếu thiết kế của bạn giống với thiên nhiên, đó là một dấu hiệu rất tốt.
Sao chép không có gì xấu. Ai cũng đồng ý rằng một tác phẩm văn học nên giống với đời thực. Vẽ cảnh thực cũng là một công cụ quý giá trong hội họa, mặc dù vai trò của nó thường bị hiểu nhầm. Mục đích của việc vẽ không phải là tạo một bản sao chép. Vẽ là để cho tâm hồn bạn có thứ gì đó để thưởng thức từ từ: khi mắt trực tiếp nhìn vào một vật, tay sẽ vẽ ra những thứ thú vị hơn.
Trong kỹ thuật người ta cũng sao chép thiên nhiên. Từ xa xưa tàu biển đã có cột sống và xương sườn mô phỏng theo lồng ngực động vật. Trong vài trường hợp người ta phải chờ công nghệ bắt kịp với thiết kế: những nhà thiết kế máy bay đời đầu đã nhầm khi làm ra những cỗ máy giống như chim, trong khi họ không có nguyên liệu và nguồn năng lượng đủ nhẹ hoặc hệ thống kiếm soát đủ phức tạp để khiến cỗ máy bay như chim, nhưng tôi có thể tưởng tượng ra những máy bay do thám không người lái bay như chim chỉ trong vòng 50 năm nữa.[…]
Thiết kế tốt là thiết kế lại
Khó mà làm đúng mọi thứ ngay từ đầu. Chuyên gia luôn biết rằng họ sẽ phải vứt đi những công trình đầu tiên. Họ lên kế hoạch cho nhiều thay đổi ngay từ đầu.
Để vứt bỏ những thiết kế cũ, designer cần phải rất tự tin. Bạn phải nghĩ được rằng “cái này có thể cải tiến tốt hơn nữa”. Khi mới bắt đầu học vẽ, mọi người thường ngại chỉnh lại những phần chưa được, và nghĩ rằng vẽ đến thế là ổn lắm rồi, nếu sửa lại sẽ bị xấu hơn. Họ cho rằng bức vẽ không đến mức tệ, và rằng thật sự thì họ cố tình vẽ cho nó như thế.

Leonardo luôn chỉnh lại nét vẽ của mình nhiều lần
Điều này rất nguy hiểm, và bạn nên tập cảm thấy bất mãn về công trình của mình. Trong các bức vẽ của Leonardo, một nét luôn được chỉnh lại cho đúng tới năm sáu lần. Phần lưng đặc biệt của Porsche 911 chỉ xuất hiện sau khi người ta sửa lại một nguyên bản kỳ quặc. Khi mới thiết kế bảo tàng nghệ thuật Guggenheim, Wright muốn xây nửa bên phải theo kiểu ziggurat, hình thù tòa nhà hiện tại là do ông lộn ngược thiết kế ban đầu này.

Guggenheim
Sai lầm là chuyện bình thường. Thay vì coi nó như thảm họa, hãy làm sao để lỗi dễ bị phát hiện và dễ sửa. […] Các phần mềm open-source có ít bug hơn vì ngay từ đầu nó chấp nhận khả năng có bug.
Một phương tiện làm việc tốt là phương tiện cho phép nhà thiết kế dễ dàng tiến hành chỉnh sửa về sau. Khi màu dầu thay thế màu keo (tempera) và thế kỷ 15, nó giúp các họa sĩ vẽ tốt hơn những đối tượng phức tạp như hình người, bởi vì khác với màu keo, màu dầu có thể trộn được với nhau và tô đè lên.
Thiết kế tốt có thể sao chép
Thái độ đối với việc sao chép đi một đường vòng. Một nhà thiết kế amateur bắt chước mà không ý thức về việc đó, sau đó anh ta cố trở nên sáng tạo, và cuối cùng, anh ấy chấp nhận rằng sự đúng quan trọng hơn sự sáng tạo.

Bắt chước một cách vô thức luôn tạo ra thiết kế tồi. Nếu bạn không biết ý tưởng của mình thực sự đến từ đâu, bạn có lẽ đang bắt chước theo một kẻ bắt chước. Raphael ảnh hưởng lớn tới gu thẩm mỹ giữa thế kỷ 19 mạnh đến nỗi bất cứ ai đặt bút vẽ cũng đều bắt chước Raphael, nhưng là bắt chước từ những người bắt chước Raphael.

Chính điều này, chứ không phải những tác phẩm của Raphael, đã làm bực mình những họa sĩ đi trước ông.
Những người tham vọng không thỏa mãn với sự sao chép. Giai đoạn thứ hai trong sự phát triển gu thẩm mỹ là một nỗ lực có ý thức để trở nên sáng tạo.

Tôi nghĩ rằng các bậc thầy luôn đạt tới một trạng thái quên đi bản thân (selflessness). Họ chỉ muốn đạt tới câu trả lời đúng, và nếu một phần của câu trả lời đúng đã được khám phá bởi người khác, thì đó không phải lý do để không dùng câu trả lời ấy nữa. Họ đủ tự tin để sao chép từ bất cứ ai mà không sợ rằng cái riêng của họ sẽ mất đi.

Thiết kế tốt thường kỳ quặc
Nhiều công trình tuyệt vời có tính chất này: định lý Euler, bức Hunters in the Snow của Bruegel, máy bay SR-71 hoặc ngôn ngữ lập trình Lisp. Chúng không những đẹp, chúng đẹp một cách kỳ quặc.

Hunters in the Snow của Bruegel
Tôi không rõ tại sao. Có thể tại tôi quá dốt. Cũng như đối với chú chó, cái mở nắp hộp chắc giống như một phép lạ. Có thể nếu tôi đủ thông minh thì ei*pi = -1 là điều dĩ nhiên rồi, không cần bàn cãi.
Phần lớn những tính chất tôi vừa nêu ra có thể học theo được, nhưng tôi không nghĩ bạn có thể học cách trở nên kỳ quặc. Điều tốt nhất bạn có thể làm là đừng vứt bỏ nó khi nó chớm xuất hiện. Einstein không hề cố làm cho thuyết tương đối trở nên kỳ lạ. Ông ấy cố làm nó đúng, và cái đúng hóa ra lại kỳ quặc.
Ở một trường dạy vẽ tôi từng học, ai cũng muốn có phong cách riêng. Nhưng nếu bạn cố làm ra những sản phẩm tốt, bạn chắc chắn sẽ làm nó theo một cách rất riêng, cũng như mỗi người đều bước đi theo những cách rất riêng vậy.

Michelangelo không cố vẽ cho giống Michelangelo. Ông ấy chỉ cố vẽ sao cho đẹp, và để vẽ đẹp, ông ấy không thể không vẽ như Michelangelo.

Phong cách duy nhất đáng theo đuổi là phong cách mà chính bạn không thể cưỡng lại được. Và điều này càng đúng hơn cho yếu tố kỳ quặc. Không có đường tắt để trở nên kỳ quặc. […]
Thiết kế tốt xuất hiện đồng loạt
* Florence thế kỷ 15 đã sinh ra Brunelleschi, Ghiberti, Donatello, Masaccio, Filippo Lippi, Fra Angelico, Verrocchio, Botticelli, Leonardo, và Michelangelo. Milan thời đó cũng là thành phố lớn như Florence. Bạn kể tên được bao nhiêu họa sĩ Milan?
Có điều gì đó đã xảy ra ở Florence vào thế kỷ 15. Và nó không thể do di truyền, bởi vì điều đó không hề xảy ra ngày nay.

Bạn phải giả định rằng bất cứ tài năng thiên bẩm nào mà Leonardo và Michelangelo có, những người sinh ra ở Milan cũng có. Điều gì đã xảy ra với chàng Leonardo sinh ra ở Milan?

Dân số Mỹ ngày nay gần gấp 1000 lần dân số Florence thế kỷ 15. Một ngàn Leonardo và một ngàn Michelangelo đang sống giữa chúng ta. Nếu gien di truyền làm nên thiên tài, chúng ta sẽ đụng mặt các thiên tài hội họa mỗi ngày. Nhưng chúng ta chẳng gặp được ai cả, bởi vì để trở thành Leonardo, bạn cần nhiều hơn là tài năng thiên bẩm của Leonardo. Bạn còn cần phải sống ở Florence vào năm 1450 nữa.
Không gì ảnh hưởng mạnh mẽ cho bằng một cộng đồng những người tài năng cùng làm việc về những vấn đề liên quan đến nhau. Gien chẳng có ý nghĩa mấy: sở hữu bộ gien giống Leonardo không đủ để bù cho việc bị sinh ra gần Milan thay vì Florence. Ngày nay chúng ta di chuyển nhiều hơn, nhưng những công trình vĩ đại vẫn luôn được sinh ra chỉ ở một vài điểm nóng: trường Bauhaus, Manhattan Project, tờ New Yorker, Chương trình Skunk Works của Lockheed, hay Xerox Parc.

Các nhà khoa học trong dự án chế tạo bom nguyên tử đầu tiên – Manhattan Project

Ở bất kỳ thời điểm nào, luôn có một vài vấn đề nóng và một vài nhóm đang giải quyết các vấn đề đó một cách xuất sắc, và bạn gần như không thể tự làm ra thứ gì vĩ đại nếu như bạn ở quá xa những trung tâm này. Bạn có thể tránh được ảnh hưởng của xu thế này ở một mức nào đó, nhưng bạn không thể nào trở thành ngoại lệ. (Có lẽ bạn có thể, nhưng Leonardo sinh ở Milan đã không làm được điều đó.)

Thiết kế tốt thì táo bạo
Ở bất kỳ thời điểm nào của lịch sử, con người cũng đều tin vào những điều hết sức nực cười, và tin vào nó mạnh mẽ đến mức bạn sẽ bị xa lánh hoặc đánh đập nếu nói ngược lại.
Nếu thời đại của chúng ta có khác đi thì thật là đáng mừng. Nhưng theo tôi thì nó chẳng khác gì cả.
Vấn đề này xuất hiện ở mọi thời đại, và ở một mức nào đó, ở mọi ngành. Phần lớn nghệ thuật thời Phục Hưng bị cho là trần tục đến mức phản cảm: theo Vasari, Botticelli đã từng ân hận và từ bỏ vẽ tranh, Fra và Bartolommeo và Lorenzo di Credi tự đốt tranh mình vẽ. Thuyết tương đối của Einstein làm nhiều nhà vật lý thời đó cảm thấy bị sỉ nhục, và nó không được chấp nhận hoàn toàn trong nhiều thập kỷ – ở Pháp, đến tận 1950 lý thuyết ấy mới được công nhận.
Sai lầm của hôm nay sẽ trở thành lý thuyết mới của ngày mai. Nếu bạn muốn khám phá ra những thứ vĩ đại và mới mẻ, thay vì quay mặt lại với những điều xa lạ trái ngược với kiến thức thông thường, bạn cần chú ý đặc biệt tới chúng.
Trên thực tế, tôi nghĩ rằng nhìn ra cái xấu thì dễ hơn là tưởng tượng ra cái đẹp. Phần lớn những người tạo ra những thứ đẹp đẽ đã tạo ra chúng bằng cách sửa lại những thứ họ cho là xấu xí. Các công trình vĩ đại xuất hiện vì có ai đó nhìn thấy một thứ gì đó và tự nhủ “Mình có thể làm tốt hơn thế này”. Giotto nhìn thấy những bức tranh Đức Mẹ kiểu Byzantine truyền thống, vẽ theo một công thức đã làm thỏa mãn mọi người trong hàng thế kỷ, nhưng với ông trông chúng thật vô hồn. Copernicus bị ám ảnh bởi một sự bứt phá đến nỗi những người cùng thời phải thấy thương cho ông vì ông lại dám mơ mộng rằng có một câu trả lời tốt hơn.
Nói không với sự xấu xí thì chưa đủ. Bạn phải hiểu một lĩnh vực rất sâu trước khi bạn có một cái mũi thính để đánh hơi ra cái gì cần sửa chữa. Bạn phải chăm chỉ làm việc. Thời điểm bạn trở thành chuyên gia trong lĩnh vực của mình, bạn sẽ bắt đầu nghe thấy những giọng nói lí nhí “Thật tầm thường! Phải có cách làm tốt hơn.” Đừng bỏ qua những tiếng gọi này. Hãy nuôi dưỡng chúng.

Công thức cho một sản phẩm vĩ đại là: một cái gu rất cao, cộng với khả năng làm thỏa mãn cái gu ấy.

* Bài trên đây dịch từ Taste for Makers, một tiểu luận rất nổi tiếng của Paul Graham. Tôi đã lược bỏ một số đoạn nói về kỹ thuật quá khó hiểu đối với người đọc phổ thông. Hình minh họa và chú thích đều là của tôi.
Ý này được khai triển rộng hơn trong một tiểu luận khác do tôi [Chiếp] dịch với tiêu đề Sinh nhầm thành phố: bạn có nên bỏ Hà Nội ngay hôm nay?
** Khi viết đoạn này, ắt hẳn Paul Graham đã nhớ đến phần “Mapping” trong cuốn sách kinh điển về thiết kế: The Design of Everyday Things.
Chiếp dịch
Nguồn:
Fox Spirit
FOXSPIRIT là website cung cấp các bài viết về lối sống mà trong đó tình yêu và sự tận hưởng đóng vai trò quan trọng nhất.
Share:

1 comment

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *